Xăm hường là trò gieo xúc xắc ngày Tết của người Huế. Sáu hột rơi vào tô sứ — ai gieo được mặt tứ đỏ sẽ lần lượt giành những tấm thẻ mang tên học vị khoa bảng xưa, từ Tú tài đến Trạng nguyên.
Trò chơi khoa bảng ngày TếtXăm
Hường
(CUỘN) →
01 — Khởi nguồn
Từ chốn cung đình đến mâm Tết xứ Huế
Xăm hường bắt nguồn từ Trung Hoa, được chơi trong cung đình triều Nguyễn, rồi lan ra các phủ đệ, dinh quan và về với từng gia đình Huế mỗi độ xuân sang.
Trò chơi mô phỏng con đường khoa cử: thi Hương, thi Hội, thi Đình. Mỗi tấm thẻ là một học vị, mỗi lần gieo là một lần lều chõng đi thi — chỉ khác rằng ở đây, người đỗ đạt là người may mắn.
Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế còn lưu giữ bộ xăm hường của vua Tự Đức: thẻ tạc từ ngà voi, đựng trong hộp gỗ mun khảm xà cừ.
Vì sao gọi là “hường”?
“Hường” là cách đọc trại của “hồng” — màu đỏ của mặt tứ trên hột xúc xắc. Người Huế phải kiêng chữ “hồng” vì trùng tên húy vua Tự Đức, Nguyễn Phúc Hồng Nhậm. Còn “xăm” nghĩa là chiếc thẻ.
02 — Bộ chơi
Sáu hột, một tô, sáu mươi ba thẻ
Một bộ xăm hường đủ lệ gồm ba món: bộ thẻ xăm, sáu hột xúc xắc và chiếc tô sứ sâu lòng để đổ hột cho khỏi văng ra ngoài.
Thẻ xưa làm bằng ngà voi, sừng trâu, xương hay tre, gỗ — tuỳ theo gia chủ. Học vị càng cao, thẻ càng lớn và càng hiếm.
03 — Mặt tứ đỏ
Cả cuộc chơi xoay quanh một sắc đỏ
Trên mỗi hột, mặt nhất và mặt tứ chấm đỏ, các mặt còn lại chấm đen. Gieo cả sáu hột vào tô, rồi đếm xem bao nhiêu mặt tứ ngửa lên.
Luật trong phần gieo thử được giản lược theo cách chơi phổ biến ở Huế; mỗi nhà có thể có lệ riêng.
04 — Bậc thang khoa bảng
Bảy học vị, mỗi bậc 32 điểm
Thẻ càng cao càng hiếm, nhưng tổng điểm mỗi bậc luôn bằng nhau. Một Trạng nguyên nặng bằng ba mươi hai Tú tài; cả bộ là 192 điểm.
| Trạng nguyên | 狀元 | 1 thẻ × 32 | 32 | |
| Bảng nhãn · Thám hoa | 榜眼 · 探花 | 2 thẻ × 16 | 32 | |
| Hội nguyên | 會元 | 4 thẻ × 8 | 32 | |
| Tiến sĩ | 進士 | 8 thẻ × 4 | 32 | |
| Cử nhân | 舉人 | 16 thẻ × 2 | 32 | |
| Tú tài | 秀才 | 32 thẻ × 1 | 32 |
● Có trong hộp này — cuộn tiếp để xem từng thẻ, từ thấp đến cao.
05 — Bậc thứ nhất · Thi Hương
Tú tài
Bậc đầu tiên trên đường khoa cử — người đỗ kỳ thi Hương ở hạng dưới. Trong bộ xăm, đây là thẻ nhiều nhất, dễ có nhất: tấm vé bước vào cuộc chơi.
- Điểm
- 1 điểmMột chấm đỏ trên thẻ — một điểm.
- Số thẻ
- 32 thẻ
- Cách giành
- Nhất hườngGieo được đúng một mặt tứ đỏ.
06 — Bậc thứ hai · Thi Hương
Cử nhân
Người đỗ hạng trên ở kỳ thi Hương, đủ tư cách lên kinh dự thi Hội. Hai chấm đỏ trên thẻ là hai điểm — gấp đôi Tú tài, mà số thẻ chỉ còn một nửa.
- Điểm
- 2 điểmHai chấm đỏ — hai điểm.
- Số thẻ
- 16 thẻ
- Cách giành
- Nhị hườngGieo được hai mặt tứ đỏ.
07 — Bậc thứ ba · Thi Hội
Tiến sĩ
Vượt qua thi Hội và thi Đình, bước vào hàng đại khoa. Thẻ Tiến sĩ không cần sắc đỏ: chỉ cần bốn hột cùng một mặt.
- Điểm
- 4 điểmSố 4 khắc đỏ, chữ 進士 tô xanh.
- Số thẻ
- 8 thẻ
- Cách giành
- Tứ tựBốn hột cùng một mặt (không phải mặt tứ).
08 — Bậc thứ tư · Đỗ đầu thi Hội
Hội nguyên
Danh hiệu dành cho người đỗ đầu kỳ thi Hội. Cả bộ chỉ có bốn thẻ, mỗi thẻ tám điểm — ba sắc đỏ cùng ngửa mới chạm được tới.
- Điểm
- 8 điểmSố 8 khắc đỏ, chữ 會元 tô xanh.
- Số thẻ
- 4 thẻ
- Cách giành
- Tam hườngGieo được ba mặt tứ đỏ.
09 — Đỉnh khoa bảng · Thi Đình
Trạng nguyên
Người đỗ đầu thi Đình — đỉnh cao của khoa bảng. Người Huế gọi là “Trạng anh”; Bảng nhãn và Thám hoa là “Trạng em”.
Điều thú vị: triều Nguyễn không lấy đỗ Trạng nguyên, vậy mà trong trò chơi của chính cung đình ấy, Trạng lại là tấm thẻ quý nhất.
- Điểm
- 32 điểmChỉ một thẻ, bằng cả bậc Tú tài cộng lại.
- Cách giành
- Tứ hườngBốn mặt tứ đỏ. Ngũ hường giành luôn cả Trạng em; lục phú hường — sáu mặt tứ — lấy hết thẻ trên bàn.
- Cướp trạng
- Chưa chắc giữ đượcThẻ Trạng có thể bị người gieo được bộ cao hơn giành lại.
10 — Thử vận đầu năm
Gieo một lần, đoán cả năm
Trong ba ngày Tết, tiếng hột xúc xắc lách cách trong tô sứ vẫn vang lên ở nhiều nhà Huế.
11 — Bàn tay người thợ
Từng nét chữ, tô bằng tay
Mỗi hộp được hoàn thiện thủ công: chữ 狀元榜 trên nắp tô vàng từng nét bằng cọ nhỏ, con dấu điểm son, rồi mặt gỗ được lau bóng trước khi lắp nắp.
12 — Mang Tết xưa về nhà
Một hộp thẻ, cả một mùa xuân khoa bảng
Bộ Xăm Hường trong hộp gỗ nắp trượt — các thẻ khắc tay, tô màu, cùng hột xúc xắc mặt tứ đỏ.